# ত্রিকোণমিতিক অনুপাত ও অভেদাবলী — 50টি সেরা MCQ ও উত্তর সমাধান (Class 10 Math Chapter 23 MCQ)

- **Source**: Exam Uttoron.in (https://examuttoron.com/madhyamik-class-10-math-chapter-23-trigonometric-ratios-and-identities-50-mcq-solutions)
- **Category**: Subject Study Guides
- **Author**: Editorial Team
- **Published Date**: October 24, 2026
- **Format**: MCQ

## Article Content
পশ্চিমবঙ্গ মধ্যশিক্ষা পর্ষদ (WBBSE) দশম শ্রেণির গণিত প্রকাশ পাঠ্যবইয়ের **অধ্যায় 23: ত্রিকোণমিতিক অনুপাত ও অভেদাবলী (Trigonometric Ratios and Identities)** থেকে মাধ্যমিক ও স্কুল পরীক্ষার জন্য অত্যন্ত গুরুত্বপূর্ণ **50টি সেরা বহুনির্বাচনী প্রশ্ন (MCQ)** নিচে দেওয়া হলো। প্রতিটি প্রশ্নের সাথে সঠিক উত্তর এবং বিভিন্ন কোণের অনুপাত নির্ণয়, $\sin^2\theta+\cos^2\theta=1$, $\sec^2\theta-\tan^2\theta=1$, $\csc^2\theta-\cot^2\theta=1$ অভেদাবলীর প্রয়োগ এবং কোণ অপনয়নের ধাপে ধাপে গাণিতিক সমাধান দেওয়া হয়েছে।

### 1. একটি সমকোণী ত্রিভুজের সূক্ষ্মকোণ $\theta$-এর সাপেক্ষে $\sin \theta$-এর সংজ্ঞা কোনটি?

**(A)** $\frac{\text{লম্ব}}{\text{অতিভুজ}}$    **(B)** $\frac{\text{ভূমি}}{\text{অতিভুজ}}$    **(C)** $\frac{\text{লম্ব}}{\text{ভূমি}}$    **(D)** $\frac{\text{অতিভুজ}}{\text{লম্ব}}$

**সঠিক উত্তর:** (A) $\frac{\text{লম্ব}}{\text{অতিভুজ}}$

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

সমকোণী ত্রিভুজের ক্ষেত্রে $\sin \theta = \frac{\text{লম্ব}}{\text{অতিভুজ}}$।

### 2. নিচের কোনটি $\tan \theta$-এর সঠিক রূপ?

**(A)** $\frac{\sin \theta}{\cos \theta}$    **(B)** $\frac{\cos \theta}{\sin \theta}$    **(C)** $\sin \theta \times \cos \theta$    **(D)** $\frac{1}{\sin \theta}$

**সঠিক উত্তর:** (A) $\frac{\sin \theta}{\cos \theta}$

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

$\tan \theta = \frac{\text{লম্ব}}{\text{ভূমি}} = \frac{\text{লম্ব}/\text{অতিভুজ}}{\text{ভূমি}/\text{অতিভুজ}} = \frac{\sin \theta}{\cos \theta}$।

### 3. $\sin \theta$-এর অনন্যক (Reciprocal) কোনটি?

**(A)** $\cos \theta$    **(B)** $\sec \theta$    **(C)** $\csc \theta$    **(D)** $\cot \theta$

**সঠিক উত্তর:** (C) $\csc \theta$

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

$\csc \theta = \frac{1}{\sin \theta}$।

### 4. $\cos \theta$-এর অনন্যক কোনটি?

**(A)** $\sec \theta$    **(B)** $\csc \theta$    **(C)** $\tan \theta$    **(D)** $\cot \theta$

**সঠিক উত্তর:** (A) $\sec \theta$

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

$\sec \theta = \frac{1}{\cos \theta}$।

### 5. $0^\circ \le \theta \le 90^\circ$ হলে, $\sin \theta$-এর সর্বোচ্চ মান কত?

**(A)** 0    **(B)** $\frac{1}{2}$    **(C)** 1    **(D)** অসীম

**সঠিক উত্তর:** (C) 1

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

প্রথম পাদে সূক্ষ্মকোণ $\theta$-এর জন্য $\sin \theta$-এর মান 0 থেকে 1 পর্যন্ত বিস্তৃত। সুতরাং এর সর্বোচ্চ মান 1 (যখন $\theta = 90^\circ$)।

### 6. $0^\circ \le \theta \le 90^\circ$ হলে, $\cos \theta$-এর সর্বনিম্ন মান কত?

**(A)** -1    **(B)** 0    **(C)** 1    **(D)** $\frac{1}{2}$

**সঠিক উত্তর:** (B) 0

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

$0^\circ \le \theta \le 90^\circ$-এর জন্য $\cos 90^\circ = 0$ যা এর সর্বনিম্ন মান।

### 7. যদি $\sin \theta = \frac{3}{5}$ হয়, তবে $\cos \theta$-এর মান কত?

**(A)** $\frac{4}{5}$    **(B)** $\frac{5}{4}$    **(C)** $\frac{3}{4}$    **(D)** $\frac{5}{3}$

**সঠিক উত্তর:** (A) $\frac{4}{5}$

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

$\cos \theta = \sqrt{1 - \sin^2 \theta} = \sqrt{1 - \frac{9}{25}} = \sqrt{\frac{16}{25}} = \frac{4}{5}$।

### 8. যদি $\cos \theta = \frac{12}{13}$ হয়, তবে $\tan \theta$-এর মান কত?

**(A)** $\frac{5}{12}$    **(B)** $\frac{12}{5}$    **(C)** $\frac{5}{13}$    **(D)** $\frac{13}{5}$

**সঠিক উত্তর:** (A) $\frac{5}{12}$

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

লম্ব = $\sqrt{13^2 - 12^2} = 5$। সুতরাং $\tan \theta = \frac{\text{লম্ব}}{\text{ভূমি}} = \frac{5}{12}$।

### 9. নিচের কোন সম্পর্কটি সর্বদা সত্য?

**(A)** $\sin \theta > 1$    **(B)** $\sec \theta \ge 1$    **(C)** $\tan \theta < 1$    **(D)** $\cos \theta > 1$

**সঠিক উত্তর:** (B) $\sec \theta \ge 1$

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

যেহেতু অতিভুজ সর্বদা ভূমির সমান বা বড়, তাই $\sec \theta = \frac{\text{অতিভুজ}}{\text{ভূমি}} \ge 1$ সর্বদা সত্য।

### 10. যদি $\tan \theta = \frac{4}{3}$ হয়, তবে $\sin \theta + \cos \theta$-এর মান কত?

**(A)** $\frac{7}{5}$    **(B)** $\frac{5}{7}$    **(C)** 1    **(D)** $\frac{1}{5}$

**সঠিক উত্তর:** (A) $\frac{7}{5}$

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

লম্ব = 4, ভূমি = 3 $\implies$ অতিভুজ = 5। $\sin \theta = \frac{4}{5}, \cos \theta = \frac{3}{5}$। সমষ্টি = $\frac{4}{5} + \frac{3}{5} = \frac{7}{5}$।

### 11. $\sin 30^\circ$-এর মান কত?

**(A)** $\frac{1}{2}$    **(B)** $\frac{\sqrt{3}}{2}$    **(C)** $\frac{1}{\sqrt{2}}$    **(D)** 1

**সঠিক উত্তর:** (A) $\frac{1}{2}$

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

ত্রিকোণমিতিক তালিকা অনুযায়ী $\sin 30^\circ = \frac{1}{2}$।

### 12. $\cos 60^\circ$-এর মান কার সমান?

**(A)** $\sin 60^\circ$    **(B)** $\sin 30^\circ$    **(C)** $\tan 45^\circ$    **(D)** $\cos 30^\circ$

**সঠিক উত্তর:** (B) $\sin 30^\circ$

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

$\cos 60^\circ = \frac{1}{2} = \sin 30^\circ$।

### 13. $\tan 45^\circ$-এর মান কত?

**(A)** 0    **(B)** 1    **(C)** $\sqrt{3}$    **(D)** $\frac{1}{\sqrt{3}}$

**সঠিক উত্তর:** (B) 1

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

$\tan 45^\circ = 1$।

### 14. $\sin^2 45^\circ + \cos^2 45^\circ$-এর মান কত?

**(A)** 0    **(B)** $\frac{1}{2}$    **(C)** 1    **(D)** 2

**সঠিক উত্তর:** (C) 1

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

$\left(\frac{1}{\sqrt{2}}\right)^2 + \left(\frac{1}{\sqrt{2}}\right)^2 = \frac{1}{2} + \frac{1}{2} = 1$ (বা সার্বজনীন অভেদ অনুযায়ী 1)।

### 15. $\tan 60^\circ \times \cot 30^\circ$-এর মান কত?

**(A)** 1    **(B)** 3    **(C)** $\sqrt{3}$    **(D)** $\frac{1}{3}$

**সঠিক উত্তর:** (B) 3

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

$\tan 60^\circ = \sqrt{3}$ এবং $\cot 30^\circ = \sqrt{3}$। গুণফল = $\sqrt{3} \times \sqrt{3} = 3$।

### 16. $\frac{1 - \tan^2 45^\circ}{1 + \tan^2 45^\circ}$-এর মান কত?

**(A)** 0    **(B)** 1    **(C)** $\infty$    **(D)** $\frac{1}{2}$

**সঠিক উত্তর:** (A) 0

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

$\tan 45^\circ = 1$। মান = $\frac{1 - 1^2}{1 + 1^2} = \frac{0}{2} = 0$।

### 17. যদি $\sin 2\theta = 1$ হয়, তবে $\theta$-এর মান কত ($0^\circ \le \theta \le 90^\circ$)?

**(A)** $30^\circ$    **(B)** $45^\circ$    **(C)** $60^\circ$    **(D)** $90^\circ$

**সঠিক উত্তর:** (B) $45^\circ$

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

$\sin 2\theta = \sin 90^\circ \implies 2\theta = 90^\circ \implies \theta = 45^\circ$।

### 18. যদি $\tan 3\theta = \sqrt{3}$ হয়, তবে $\theta$-এর মান কত?

**(A)** $10^\circ$    **(B)** $20^\circ$    **(C)** $30^\circ$    **(D)** $60^\circ$

**সঠিক উত্তর:** (B) $20^\circ$

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

$\tan 3\theta = \tan 60^\circ \implies 3\theta = 60^\circ \implies \theta = 20^\circ$।

### 19. $\sin 60^\circ \cos 30^\circ + \cos 60^\circ \sin 30^\circ$-এর মান কত?

**(A)** 0    **(B)** $\frac{1}{2}$    **(C)** 1    **(D)** $\frac{\sqrt{3}}{2}$

**সঠিক উত্তর:** (C) 1

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

$\frac{\sqrt{3}}{2} \times \frac{\sqrt{3}}{2} + \frac{1}{2} \times \frac{1}{2} = \frac{3}{4} + \frac{1}{4} = 1$।

### 20. $\sec 60^\circ$-এর মান কত?

**(A)** $\frac{1}{2}$    **(B)** $\sqrt{2}$    **(C)** 2    **(D)** $\frac{2}{\sqrt{3}}$

**সঠিক উত্তর:** (C) 2

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

$\sec 60^\circ = \frac{1}{\cos 60^\circ} = \frac{1}{1/2} = 2$।

### 21. $\sin^2 \theta + \cos^2 \theta$-এর মান সর্বদা কত?

**(A)** 0    **(B)** 1    **(C)** 2    **(D)** -1

**সঠিক উত্তর:** (B) 1

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

মৌলিক অভেদাবলী অনুযায়ী $\sin^2 \theta + \cos^2 \theta = 1$।

### 22. $\sec^2 \theta - \tan^2 \theta$-এর মান কত?

**(A)** 1    **(B)** 0    **(C)** -1    **(D)** 2

**সঠিক উত্তর:** (A) 1

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

আমরা জানি $1 + \tan^2 \theta = \sec^2 \theta \implies \sec^2 \theta - \tan^2 \theta = 1$।

### 23. $\csc^2 \theta - \cot^2 \theta$-এর মান কত?

**(A)** 1    **(B)** 0    **(C)** -1    **(D)** 2

**সঠিক উত্তর:** (A) 1

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

$1 + \cot^2 \theta = \csc^2 \theta \implies \csc^2 \theta - \cot^2 \theta = 1$।

### 24. যদি $\sin \theta + \cos \theta = 1$ হয়, তবে $\sin \theta \cos \theta$-এর মান কত?

**(A)** 0    **(B)** $\frac{1}{2}$    **(C)** 1    **(D)** -1

**সঠিক উত্তর:** (A) 0

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

$(\sin \theta + \cos \theta)^2 = 1^2 \implies \sin^2 \theta + \cos^2 \theta + 2\sin \theta \cos \theta = 1 \implies 1 + 2\sin \theta \cos \theta = 1 \implies 2\sin \theta \cos \theta = 0 \implies \sin \theta \cos \theta = 0$।

### 25. $\sqrt{\frac{1 - \cos^2 \theta}{1 - \sin^2 \theta}}$-এর সরলতম মান কোনটি?

**(A)** $\tan \theta$    **(B)** $\cot \theta$    **(C)** $\sec \theta$    **(D)** $\sin \theta$

**সঠিক উত্তর:** (A) $\tan \theta$

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

$\sqrt{\frac{\sin^2 \theta}{\cos^2 \theta}} = \sqrt{\tan^2 \theta} = \tan \theta$।

### 26. যদি $\tan \theta + \cot \theta = 2$ হয়, তবে $\tan^7 \theta + \cot^7 \theta$-এর মান কত?

**(A)** 2    **(B)** 7    **(C)** 14    **(D)** 1

**সঠিক উত্তর:** (A) 2

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

$\tan \theta + \frac{1}{\tan \theta} = 2 \implies \tan \theta = 1$। অতএব $1^7 + 1^7 = 1 + 1 = 2$।

### 27. $(1 + \tan^2 \theta)(1 - \sin^2 \theta)$-এর মান কত?

**(A)** 0    **(B)** 1    **(C)** 2    **(D)** -1

**সঠিক উত্তর:** (B) 1

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

$(1 + \tan^2 \theta)(1 - \sin^2 \theta) = \sec^2 \theta \times \cos^2 \theta = \frac{1}{\cos^2 \theta} \times \cos^2 \theta = 1$।

### 28. $\sin^4 \theta - \cos^4 \theta$-এর মান কার সমান?

**(A)** $\sin^2 \theta - \cos^2 \theta$    **(B)** 1    **(C)** 0    **(D)** $2\sin^2 \theta$

**সঠিক উত্তর:** (A) $\sin^2 \theta - \cos^2 \theta$

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

$(\sin^2 \theta + \cos^2 \theta)(\sin^2 \theta - \cos^2 \theta) = 1 \times (\sin^2 \theta - \cos^2 \theta) = \sin^2 \theta - \cos^2 \theta$।

### 29. যদি $\sin \theta - \cos \theta = 0$ হয়, তবে $\sin^4 \theta + \cos^4 \theta$-এর মান কত?

**(A)** 1    **(B)** $\frac{1}{2}$    **(C)** $\frac{1}{4}$    **(D)** $\frac{3}{4}$

**সঠিক উত্তর:** (B) $\frac{1}{2}$

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

$\sin \theta = \cos \theta \implies \tan \theta = 1 \implies \theta = 45^\circ$। মান = $\left(\frac{1}{\sqrt{2}}\right)^4 + \left(\frac{1}{\sqrt{2}}\right)^4 = \frac{1}{4} + \frac{1}{4} = \frac{1}{2}$।

### 30. $\frac{\cos \theta}{1 - \sin \theta}$-এর মান কার সমান?

**(A)** $\sec \theta + \tan \theta$    **(B)** $\sec \theta - \tan \theta$    **(C)** $\csc \theta + \cot \theta$    **(D)** $\cos \theta + \sin \theta$

**সঠিক উত্তর:** (A) $\sec \theta + \tan \theta$

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

লব ও হরকে $(1 + \sin \theta)$ দিয়ে গুণ করে: $\frac{\cos \theta(1 + \sin \theta)}{\cos^2 \theta} = \frac{1 + \sin \theta}{\cos \theta} = \sec \theta + \tan \theta$।

### 31. যদি $\sec \theta + \tan \theta = 2$ হয়, তবে $\sec \theta - \tan \theta$-এর মান কত?

**(A)** 2    **(B)** $\frac{1}{2}$    **(C)** -2    **(D)** 0

**সঠিক উত্তর:** (B) $\frac{1}{2}$

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

$\sec^2 \theta - \tan^2 \theta = 1 \implies (\sec \theta + \tan \theta)(\sec \theta - \tan \theta) = 1 \implies \sec \theta - \tan \theta = \frac{1}{2}$।

### 32. যদি $\sec \theta + \tan \theta = 3$ হয়, তবে $\sec \theta$-এর মান কত?

**(A)** $\frac{5}{3}$    **(B)** $\frac{4}{3}$    **(C)** $\frac{10}{3}$    **(D)** 2

**সঠিক উত্তর:** (A) $\frac{5}{3}$

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

$\sec \theta + \tan \theta = 3$ এবং $\sec \theta - \tan \theta = \frac{1}{3}$ যোগ করে পাই $2\sec \theta = 3 + \frac{1}{3} = \frac{10}{3} \implies \sec \theta = \frac{5}{3}$।

### 33. পূর্বোক্ত প্রশ্নে $\tan \theta$-এর মান কত?

**(A)** $\frac{4}{3}$    **(B)** $\frac{5}{3}$    **(C)** $\frac{3}{4}$    **(D)** $\frac{1}{3}$

**সঠিক উত্তর:** (A) $\frac{4}{3}$

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

$2\tan \theta = 3 - \frac{1}{3} = \frac{8}{3} \implies \tan \theta = \frac{4}{3}$।

### 34. যদি $\csc \theta + \cot \theta = \sqrt{3} + \sqrt{2}$ হয়, তবে $\csc \theta - \cot \theta$-এর মান কত?

**(A)** $\sqrt{3} - \sqrt{2}$    **(B)** $\sqrt{2} - \sqrt{3}$    **(C)** 1    **(D)** $\sqrt{3}$

**সঠিক উত্তর:** (A) $\sqrt{3} - \sqrt{2}$

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

$\csc \theta - \cot \theta = \frac{1}{\sqrt{3} + \sqrt{2}} = \sqrt{3} - \sqrt{2}$।

### 35. যদি $\csc \theta - \cot \theta = \frac{1}{\sqrt{3}}$ হয়, তবে $\csc \theta$-এর মান কত?

**(A)** $\frac{2}{\sqrt{3}}$    **(B)** $\sqrt{3}$    **(C)** $\frac{1}{\sqrt{3}}$    **(D)** 2

**সঠিক উত্তর:** (A) $\frac{2}{\sqrt{3}}$

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

$\csc \theta + \cot \theta = \sqrt{3}$। যোগ করে: $2\csc \theta = \sqrt{3} + \frac{1}{\sqrt{3}} = \frac{4}{\sqrt{3}} \implies \csc \theta = \frac{2}{\sqrt{3}}$।

### 36. যদি $\sec \theta + \tan \theta = x$ হয়, তবে $\sin \theta$-এর মান কত?

**(A)** $\frac{x^2 - 1}{x^2 + 1}$    **(B)** $\frac{x^2 + 1}{x^2 - 1}$    **(C)** $\frac{2x}{x^2 + 1}$    **(D)** $\frac{x^2 - 1}{2x}$

**সঠিক উত্তর:** (A) $\frac{x^2 - 1}{x^2 + 1}$

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

$\sec \theta = \frac{x^2+1}{2x}$ এবং $\tan \theta = \frac{x^2-1}{2x}$। $\sin \theta = \frac{\tan \theta}{\sec \theta} = \frac{x^2-1}{x^2+1}$।

### 37. যদি $5\sin^2 \theta + 4\cos^2 \theta = \frac{9}{2}$ হয়, তবে $\tan \theta$-এর মান কত?

**(A)** 1    **(B)** $\frac{1}{\sqrt{3}}$    **(C)** $\sqrt{3}$    **(D)** 0

**সঠিক উত্তর:** (A) 1

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

$4(\sin^2 \theta + \cos^2 \theta) + \sin^2 \theta = 4.5 \implies 4 + \sin^2 \theta = 4.5 \implies \sin^2 \theta = 0.5 = \frac{1}{2}$। সুতরাং $\theta = 45^\circ \implies \tan 45^\circ = 1$।

### 38. যদি $\tan \theta = \frac{p}{q}$ হয়, তবে $\frac{p\sin \theta - q\cos \theta}{p\sin \theta + q\cos \theta}$-এর মান কত?

**(A)** $\frac{p^2 - q^2}{p^2 + q^2}$    **(B)** $\frac{p^2 + q^2}{p^2 - q^2}$    **(C)** $\frac{p - q}{p + q}$    **(D)** 0

**সঠিক উত্তর:** (A) $\frac{p^2 - q^2}{p^2 + q^2}$

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

লব ও হরকে $\cos \theta$ দিয়ে ভাগ করে পাই: $\frac{p\tan \theta - q}{p\tan \theta + q} = \frac{p(p/q) - q}{p(p/q) + q} = \frac{p^2 - q^2}{p^2 + q^2}$।

### 39. $\sin^2 1^\circ + \sin^2 89^\circ$-এর মান কত?

**(A)** 1    **(B)** 0    **(C)** 2    **(D)** $\frac{1}{2}$

**সঠিক উত্তর:** (A) 1

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

$\sin 89^\circ = \cos 1^\circ$। ফলে $\sin^2 1^\circ + \cos^2 1^\circ = 1$।

### 40. $\cos 1^\circ \cos 2^\circ \cos 3^\circ \dots \cos 90^\circ$-এর মান কত?

**(A)** 1    **(B)** 0    **(C)** -1    **(D)** $\frac{1}{2}$

**সঠিক উত্তর:** (B) 0

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

যেহেতু $\cos 90^\circ = 0$, তাই সম্পূর্ণ গুণফলটির মান 0 হবে।

### 41. যদি $x = a\cos \theta$ এবং $y = b\sin \theta$ হয়, তবে $\theta$ অপনয়ন করলে কোনটি পাওয়া যাবে?

**(A)** $\frac{x^2}{a^2} + \frac{y^2}{b^2} = 1$    **(B)** $\frac{x^2}{a^2} - \frac{y^2}{b^2} = 1$    **(C)** $x^2 + y^2 = a^2 + b^2$    **(D)** $xy = ab$

**সঠিক উত্তর:** (A) $\frac{x^2}{a^2} + \frac{y^2}{b^2} = 1$

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

$\cos \theta = \frac{x}{a}, \sin \theta = \frac{y}{b}$। যেহেতু $\cos^2 \theta + \sin^2 \theta = 1$, তাই $\frac{x^2}{a^2} + \frac{y^2}{b^2} = 1$।

### 42. যদি $x = a\sec \theta$ এবং $y = b\tan \theta$ হয়, তবে $\theta$ বর্জিত সম্পর্কটি কী?

**(A)** $\frac{x^2}{a^2} - \frac{y^2}{b^2} = 1$    **(B)** $\frac{x^2}{a^2} + \frac{y^2}{b^2} = 1$    **(C)** $x^2 - y^2 = a^2 - b^2$    **(D)** $x^2 y^2 = a^2 b^2$

**সঠিক উত্তর:** (A) $\frac{x^2}{a^2} - \frac{y^2}{b^2} = 1$

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

$\sec^2 \theta - \tan^2 \theta = 1 \implies \left(\frac{x}{a}\right)^2 - \left(\frac{y}{b}\right)^2 = 1 \implies \frac{x^2}{a^2} - \frac{y^2}{b^2} = 1$।

### 43. যদি $x = 2\sin \theta$ এবং $y = 2\cos \theta$ হয়, তবে $x^2 + y^2$-এর মান কত?

**(A)** 2    **(B)** 4    **(C)** 8    **(D)** 1

**সঠিক উত্তর:** (B) 4

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

$x^2 + y^2 = 4\sin^2 \theta + 4\cos^2 \theta = 4(\sin^2 \theta + \cos^2 \theta) = 4 \times 1 = 4$।

### 44. যদি $a\cos \theta - b\sin \theta = c$ হয়, তবে $a\sin \theta + b\cos \theta$-এর মান কত?

**(A)** $\pm \sqrt{a^2 + b^2 - c^2}$    **(B)** $\pm \sqrt{a^2 + b^2 + c^2}$    **(C)** $\pm \sqrt{c^2 - a^2 - b^2}$    **(D)** $a^2 + b^2 - c^2$

**সঠিক উত্তর:** (A) $\pm \sqrt{a^2 + b^2 - c^2}$

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

$(a\cos \theta - b\sin \theta)^2 + (a\sin \theta + b\cos \theta)^2 = a^2 + b^2 \implies c^2 + k^2 = a^2 + b^2 \implies k = \pm \sqrt{a^2 + b^2 - c^2}$।

### 45. যদি $\sin \theta + \sin^2 \theta = 1$ হয়, তবে $\cos^2 \theta + \cos^4 \theta$-এর মান কত?

**(A)** 0    **(B)** 1    **(C)** 2    **(D)** -1

**সঠিক উত্তর:** (B) 1

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

$\sin \theta = 1 - \sin^2 \theta = \cos^2 \theta$। অতএব $\cos^2 \theta + \cos^4 \theta = \sin \theta + (\cos^2 \theta)^2 = \sin \theta + \sin^2 \theta = 1$।

### 46. যদি $\sec \theta + \cos \theta = 2$ হয়, তবে $\sec^{50} \theta + \cos^{50} \theta$-এর মান কত?

**(A)** 1    **(B)** 2    **(C)** 50    **(D)** 100

**সঠিক উত্তর:** (B) 2

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

$x + \frac{1}{x} = 2 \implies x = 1 \implies \cos \theta = 1, \sec \theta = 1$। অতএব $1^{50} + 1^{50} = 2$।

### 47. $\tan 1^\circ \tan 2^\circ \dots \tan 89^\circ$-এর মান কত?

**(A)** 0    **(B)** 1    **(C)** $\infty$    **(D)** $\frac{1}{2}$

**সঠিক উত্তর:** (B) 1

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

$\tan 89^\circ = \cot 1^\circ$। ফলে $\tan 1^\circ \cot 1^\circ = 1$ ইত্যাদি। মাঝের $\tan 45^\circ = 1$। সম্পূর্ণ গুণফল = 1।

### 48. $(1 + \cot \theta - \csc \theta)(1 + \tan \theta + \sec \theta)$-এর মান কত?

**(A)** 1    **(B)** 2    **(C)** -1    **(D)** 0

**সঠিক উত্তর:** (B) 2

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

$\sin$ ও $\cos$-এ রূপান্তর করে পাই: $\frac{\sin \theta + \cos \theta - 1}{\sin \theta} \times \frac{\cos \theta + \sin \theta + 1}{\cos \theta} = \frac{(\sin \theta + \cos \theta)^2 - 1}{\sin \theta \cos \theta} = \frac{2\sin \theta \cos \theta}{\sin \theta \cos \theta} = 2$।

### 49. যদি $\cos \theta = \frac{x}{\sqrt{x^2 + y^2}}$ হয়, তবে $x\sin \theta - y\cos \theta$-এর মান কত?

**(A)** 0    **(B)** 1    **(C)** $xy$    **(D)** $x^2 - y^2$

**সঠিক উত্তর:** (A) 0

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

ভূমি = $x$, অতিভুজ = $\sqrt{x^2+y^2} \implies$ লম্ব = $y$। সুতরাং $\sin \theta = \frac{y}{\sqrt{x^2+y^2}}$। $x\sin \theta - y\cos \theta = \frac{xy - yx}{\sqrt{x^2+y^2}} = 0$।

### 50. ত্রিকোণমিতিক অনুপাতের মান নির্ণয়ে কোন ভারতীয় গণিতবিদের অবদান সর্বাধিক ঐতিহাসিক?

**(A)** আর্যভট্ট (সূর্যসিদ্ধান্ত ও অর্ধজ্যা)    **(B)** ভাস্করাচার্য    **(C)** ব্রহ্মগুপ্ত    **(D)** শ্রীধরাচার্য

**সঠিক উত্তর:** (A) আর্যভট্ট (সূর্যসিদ্ধান্ত ও অর্ধজ্যা)

**ব্যাখ্যা / সমাধান:**

মহান প্রাচীন ভারতীয় জ্যোতির্বিদ আর্যভট্ট সর্বপ্রথম সাইন ($\sin$) অনুপাতের ভিত্তিপ্রস্তর 'অর্ধজ্যা' বা 'জ্যা' ধারণা প্রবর্তন করেন।

---
Published by Exam Uttoron (https://examuttoron.com). For educational use and AI citations.